اسطوره و بنمایه هایی اساطیری و کهن الگویی در ادبیات فارسی پیشینه ای بس دیرینه دارند و بخش گسترده ای از ادبیات این مرز و بوم را تشکیل می دهند؛ با واکاوی و شناخت شگرف و دقیق این مولفه می توان به تقدسش در جامعه و اثرگذاری آن بر ضمیر و ناخودآگاه آدمی پی برد. اسطوره ها بیانگر حقایق نادیدنی زندگی از طریق پدیده ای قابل رویت هستند و همواره واقعیت هایی را بازگو می کنند که منطقی در پس آنها نهفته است؛ به عبارتی می توان در پس نقاب اساطیر، چهره پنهان واقعیت های گذشته را مشاهده کرد. جستار پیش رو در پی آن است که همگام با تعریف و تحلیل اسطوره، به تبیین اسطوره های به کار رفته در شعر شاملو بپردازد جلوه های اساطیری شعر وی را به تصویر بکشد.

احمد شاملو از معدود شاعرانی است که قابلیت های نمایشی را در اشعار خود به نمایش گذاشته است. مطالعه نقاط اشتراک دو حوزه نمایش و شعر، به شناخت عناصر نمایشی موجود در آثار احمد شاملو کمک شایانی می کند. اکثر اشعار شاملو، در قالب «شعر سپید» سروده شده که شعر سپید، قالب مورد علاقه سرایندگان «شعر نمایشی»، همچون شکسپیر است. دیالوگ، مونولوگ، دستور صحنه، روایت، صوت نمایشی و همچنین توجه به دکلماسیون شعر، از عناصر نمایشی موجود در اشعار شاملو هستند. مرحله اول، خوانش صحیح و درک معنای هر شعر است، مرحله دوم، تحلیل عناصر نمایشی و زدن اتود تئاتری بر مفهوم هر شعر و مرحله نهایی، استخراج طرح نمایشی از آن شعر است. این پژوهش، از حیث ماهیت و هدف، از نوع تحلیلی و تبیینی است و به روش کتابخانه ای انجام پذیرفته است. ابزار گردآوری اطلاعات در این پژوهش، تهیه فیش از منابع مکتوب، انجام مصاحبه و مشاهده نمایش است.

ناخرسندی از زمان حال به دلایل متعدد، موجب ظهور پدیده «گریز از زمان حاضر» می شود و انسان برای رهایی از وضع نامطلوب کنونی خود، در پی یافتن جایگزین می گردد؛ او مطلوبش را با پناه بردن به گذشته و گاه با رویای آینده جستجو می کند و در این حالت است که «نوستالژی» شکل می گیرد. این موضوع در اشعار شعرای معاصر از جمله «احمد شاملو» به نحو بارزی نمود پیدا کرده است. در اشعار او غم دوری از وطن و معشوق، دوران خوش کودکی، سوگ عزیزان، یاد اسطوره ها، پیری، یاد مرگ و... به تصویر کشیده شده است و می توان گفت بهترین آثار نوستالژیک او در سال های دوری از وطن سروده شده اند. هر چه از دوران آغازین به دوران پایانی شعرهای شاملو نزدیک می شویم، می بینیم نوستالژیا رنگ دیگری می گیرد و آن رنگ فلسفی و انسان مدارانه است. مقاله حاضر که با روش توصیفی- تحلیلی نوشته شده، بر آن است که پس از ریشه شناسی نوستالژی و عوامل ایجاد آن، ظهور و بروز این پدیده روانشناختی- اجتماعی را در اشعار شاملو بررسی نماید.

ادبیات غنایی و به تبع آن شعر عاشقانه، مجموعه‏ای از احساسات و عواطف و بازنمایی روابط انسانی است که به شکل گسترده‏ای در ادوار و گفتمان‏های متفاوت، نمودها و کارکردهای گوناگون و حتی متضاد داشته است. شعر عاشقانه معمولاً خود را از شعر سیاسی دور می‏کند و به جای ادبیات سیاسی از سیاست ادبیات می‏گوید، اما شعر مدرن ایران که پیوند عمیقی با ادبیات اعتراضی و امر سیاسی دارد، نسبت دیگرگونه‏ای بین شعر عاشقانه و شعر سیاسی برقرار کرد. شاملو یکی از برجسته‏ترین شاعران شعر سیاسی است که تخاصم و جدال سیاسی در عاشقانه‏های او، منشأ استعاره‏ها و ساخت‏هاست. این مقاله با رویکرد تحلیل انتقادی گفتمان و با تأکید بر مفهوم «تخاصم» که از کلیدی‏ترین مفاهیم امر سیاسی است نشان می‏دهد که امرسیاسی از دو جهت با عاشقانه‏های شاملو پیوند دارد: اولاً، این عاشقانه‏ها نوعی تجربۀ تازه از بازنمایی روابط انسانی است و ثانیاً، در مقابل تجربه‏های سنت ادبی است، زیرا شاملو با تغییر رتوریک شعر عاشقانه نوعی ادبیات خلق کرد که در روساخت، عاشقانه و در ژرف‏ساخت ادبیات مقاومت است.

هم زمان با مشروطیت، اندیشه مادی گرایی در آثار برخی از اندیشمندان آن روزگار، مانند میرزا ملکم خان و. . .، راه یافت و بعد از وقوع انقلاب کمونیستی در شوروی، این اندیشه با آرمان خواهی روشنفکران ایران در باره آزادی و عدالت همراه گشت. با نفوذ حزب توده در ایران، اندیشه مادی گرا به عنوان تفکری مترقی، در میان شاعران رواج بیشتری یافت. اندیشه مادی گرا، پیوند انسان را با دین، کم رنگ ساخته و اندیشه های غیرالهی برگرفته از اومانیسم، مارکسیسم و اگزیستانسیالیسم را جایگزین آن می کند. مهم ترین شاخص این نوع اندیشه را می توان درنوع نگاه و باور شاعران به خدا، دین، انسان، طبیعت، جامعه، دیالکتیک تاریخی، ناامیدی و پوچ گرایی دانست. احمد شاملو (1304-1379) شاعر و ادیب معاصر، اندیشه مادی گرایی را در اشعارخود بیان کرده است. افق انتظار غالب در شعر شاملو از نوع افق انتظار مادی است. در اندیشه او زنجیره تکامل، دیالکتیک ماده و روح به دیالکتیک انسان، طبیعت، تناسخ و. . . شکل گرفته و جایگزین اندیشه خداباور شده است.